پژوهش در عمل کلید تحول در آموزش و پرورش

گردآوری اطلاعات (شواهد1):

1-کسب مشخصات فردی و خانوادگی دانش آموز که برای این منظور پرسشنامه ای تهیه نمودم.                

2-تعیین میزان بهره ی هوشی دنش آموز که این کار را از طریق آزمون هوشی وکسلر،لایتر و گودیناف انجام دادم.

3-فهرست و اولویت بندی رفتارهای هدفی که قصد تغییر آنها را داشتم.

4-شمارش فراوانی دفعاتی که احسان دچار تیک های عصبی می شود به مدت دو هفته.

5-برگزاری جلسه ی مشاوره با والدین دانش آموز و بررسی مشکل در محیط خانواده.

برای انتخاب راه حل جهت تغییر رفتارهای نامطلوب احسان به مطالعه ی چند کتاب تغییر رفتار و رفتار درمانی پرداختم و از دبیران ،سرپرست آموزشی و مدیر آموزشگاه در این زمینه کمک خواستم.خلاصه ی راه حل ها به این شرح است:

1-آگاه کردن احسان نسبت به رفتارهای اضطرابی و تیک های عصبی که از خود نشان می دهد.

2-فیلم برداری از احسان در حین انجام فعالیت ها ی آموزشی که علاوه بر مشاهده ی رفتارهای اضطرابی جهت افزایش اعتماد به نفس در وی مطلوب می باشد.

3-انتخاب یکی از روش های تغییر رفتار با توجه به نوع رفتار نامطلوب احسان

4-برگزاری جلسات مشاوره با احسان و والدین او به صورت مجزا

5- انجام مسابقات کوچک جهت رقابت بین هم توانها به حالت دوستانه و پذیرش احسان توسط دوستان

تجزیه و تحلیل وتفسیرداده های (شواهد1):

          پس از گرد آوری اطلاعات به این نتیجه دست یافتم که باید چندین رفتار هدف را در طرح درمان قرار دهم ولی باید آنها را اولویت بندی کنم و از رفتارهایی شروع کنم که تغییر در آن ساده تر بوده و موجب دلگرمی خود ،احسان و همکارانم شوم.درضمن خانواده درمانی را هم باید در طرح درمان قرار دهم زیرا بسیاری از مشکلات احسان ریشه در برخوردهای نامناسب والدین در محیط منزل داشت که این مساله را دبیران از میان صحبت های دانش آموز و همچنین طی جلسات مشاوره که با دانش آموز داشتم متوجه شدم . احسان را به مدت دو هفته مورد مشاهده قرار دادم و نمودار خط پایه رفتارهای اضطرابی و تیک های عصبی او را ترسیم نمودم. پس از پایان مشاهدات مستقیم و غیر مستقیم به این نتیجه دست یافتم که احسان در یک مشاهده ی 10دقیقه ای به طور متوسط تیک های عصبی زیر را با فراوانی های ذیل دارا می باشد.

انتخاب و اجرای راه حل جدید

          پس از مشاهدات ، والدین احسان را به مدرسه دعوت نمودم و پس از برقراری رابطه ای دوستانه و دو طرفه از مشکلات حادی که احسان در مدرسه با آن دست به گریبان است سخن گفتم .والدین ابراز داشتند که این حرکات در منزل هم به شدت تکرار می شود خصوصا"هنگام تماشای تلویزیون و یا انجام کارهای شخصی.آنها همچنین گلایه های فراوانی نمودند در این خصوص که احسان با سایر بچه های فامیل متفاوت است و از پس هیچ کاری برنمی آید .مادر تاکید نمود که احسان مرتب مورد تمسخر پدر و رفتارهای پرخاشگرانه و تو هین آمیز او قرار دارد و پدر گفت که هدفش تربیت احسان است. به والدین گوشزد نمودم که آنها و اطرافیان به طور مستقیم یا غیر مستقیم در بروز مشکلات احسان نقش داشته اند و باید این مشکلات جدی گرفته شود .سطح توانمندی احسان را در نظر بگیرند و خواسته هایشان را متناسب با آن تنظیم کنند .به تمایلات و نیازهای فرزندشان پاسخ دهند او را سرزنش نکنند و با دیگران مقایسه ننمایند .کارهای مثبت او را تایید کنند و با انجام کوچکترین رفتار مثبت مورد انتظار او را تشویق کنند و به هنگام مشاهده ی رفتارهای نادرست و عدم توانایی در انجام امور ، شیوه ی صحیح رفتار را آموزش دهند و او را همانگونه که هست بپذیرند.

از والدین خواستم احسان را نزد روانپزشک ببرند تا اگر لازم بود تحت درمان دارویی قرار گیرد. قرار براین شد که من مرتبا"با خانواده تماس تلفنی داشته باشم تا هم والدین در جریان کارهایی که در مدرسه برای تغییر رفتار احسان صورت می گیرد با خبر شوند و هم مدرسه در جریان امور خانه در ارتباط با احسان قرار گیرد. در یک جلسه آموزشی کلاس درس فارسی به کلاس رفتم و به دانش آموزان کلاس گفتم می خواهم یک فیلم یادگاری از کلاس درس فارسی بگیرم ، تمام حواستان به درس باشد و اصلا" به دوربین نگاه نکنید و سعی کنید به سوالات معلم به دقت پاسخ دهید تا وقتی کلاس های دیگر به مشاهده ی فیلم شما می پردازند از دیدن آن لذت برند.

حدود 45 دقیقه فیلم برداری نمودم و صحنه های فیلم را بر روی احسان متمرکز نمودم .فردای آن روز احسان را به اتاق مشاوره بردم او قبل از هر صحبتی شروع به گلایه کرد و گفت از مدرسه بدم می آید .از پدرم بدم    می آید ،می خواهم سرش را ببرم و باهاش فوتبال بازی کنم و.... بدون اینکه پاسخ صحبت هایش را بدهم به او گفتم دوست داری فیلمی که دیروز از کلاستان گرفتم را ببینی؟با هیجان زیاد گفت :بله و من هم فیلم را به نمایش گذاشتم.

با مشاهده ی خود و تیک های عصبی که در طول فیلم از خود نشان می داد به شدت ناراحت شد و گفت: خانم تورا به خدا از اول فیلم بگیرید،من نمی دانستم این شکلک ها را درآورده ام ،خواهش می کنم این فیلم را به کسی نشان ندهید .از شدت اضطراب مرتب دستها را به هم می مالید .به او اطمینان خاطر دادم که این فیلم را به هیچکس نشان نخواهم داد و نزد من می ماند و قرار نیست کسی آن را ببیند. اکنون او نسبت به رفتار ناآگاهانه ای که انجام می داد آگاه شده بود و تمایل شدید به برطرف کردن آن داشت ولی مسئله ای که وجود داشت این بود که تیک های عصبی ناخودآگاه بود و با ید علت تیک برطرف می شد و صحبت در مورد خود تیک ها منجر به درمان نمی شد بلکه اضطراب احسان را بیشتر می نمود.

به احسان قول دادم تا در حد امکان به او کمک کنم تا بتواند این رفتارها را از خود دور کند.دبیران هم تصمیم گرفتند تا در جهت حل این مشکل تدابیری یکسان اتخاذ نمایند تا هر چه سریعتر مشکل رفتارهای نامطلوب احسان مرتفع گردد. جهت کاهش اضطراب و تیک های عصبی از روش الگوگیری و بازداری زدایی استفاده نمودم.

تعیین اینکه از چه تقویت کننده ای برای احسان استفاده کنم طبق گفته ی دبیران تشویق های کلامی   مد نظر بود و طبق صحبت با خود دانش آموز علاقه ی شدیدش به  شکلات کاکائویی را قبلا"بیان نموده بود بنابراین پس از دریافت پاسخ مناسب باید این دو تقویت کننده یعنی تشویق کلامی و خوراکی بلافاصله مورد استفاده قرار می گرفت. از جمله ترس های احسان ، ترس از پاسخ دادن به سوالات در حضور سایر دانش آموزان  ترس از وسایل کارگاه و همچنین کار در کارگاه بود.

قبل از تشکیل کلاس ریاضیات با دبیر کلاس هماهنگ نمودم که به چه نحوی دانش آموزان را پای تابلو بیاورد تا الگویی برای احسان باشند .بچه ها یکی یکی پای تابلو رفتند و مورد تشویق معلم و  بچه های دیگر قرار گرفتند . احسان آخرین فردی بود که برای پاسخگویی به جلوی کلاس فراخوانده شد.معلم ساده ترین سوال ممکن را از او نمود و همه ی دانش آموزان همراه با معلم با گفتن آفرین و کف زدن او را تشویق نمودند.احسان از شدت خوشحالی مرتب دستهایش را بالا و پایین می برد. من هم که در کلاس حضور داشتم یک شکلات به او جایزه دادم . به دبیران،مسئولین مدرسه و والدین مرتب گوشزد می نمودم که کوچکترین گام به سوی افزایش اعتماد به نفس و کاهش تیک های عصبی توسط دانش آموز نباید از دید پنهان بماندو بایستی بلافاصله تقویت شود. در ابتدا تمامی رفتارهای مثبت به سمت هدف مورد تقویت قرار گرفت ولی پس از یک هفته فاصله ی تقویت ها بیشتر شد .برای مثال در کلاس درس فارسی در ابتدا پس از دریافت هر پاسخ چه غلط و چه صحیح تقویت صورت می گرفت ولی پس از یک هفته ، پاسخ های صحیح مورد تقویت قرار گرفت و کم کم هر چه میزان شرکت در فعالیت ها بیشتر می شد منجر به دریافت تقویت می گردید.

در کلاس های درس حرفه آموزی ابتدا از روش حساسیت زدایی منظم استفاده نمودم .در روش حساسیت زدایی منظم مراجع با موقعیت های واقعی مولد اضطراب مواجه می شود.احسان از وسایل حرفه آموزی به شدت ترس و واهمه داشت و حتی نمی توانست آنها را لمس کند و دچار ترس و اضطراب فراوان می شد . بنابراین محرکات اضطراب آور که وسایل کارگاه بود به تدریج ارائه شد و احسان کم کم آنها را در دست گرفت و با مشاهده ی دوستانش که ضمن انجام کار مورد تشویق قرار می گرفتند ،الگو برداری نموده و تحریک شد که به انجام کار بپردازد و نسبت به یادگیری از خود علاقه ی بیشتری نسبت به قبل نشان داد . از دبیران محترم کارگاه خواستم تا کارهای ابتدایی و بسیار ساده را با احسان شروع کنند تا دچار شکست و یاس و نهایتا"حرکات اضطرابی نشود و پس از انجام کار، احساس اعتماد به نفس در او تقویت شود وخودپنداره ی مثبت در او تقویت گردد.

گردآوری اطلاعات(شواهد2) :

مقایسه نمودارهای قبل از طرح درمان و پس از آن نشان داد که استفاده از روش های تغییر رفتار در کاهش رفتارهای نامطلوب بسیار موثر است و وضعیت را به نحوی مطلوب تغییر می دهد. از آنجا که احسان رفتارهای خود را مشاهده کرده بود و به شدت از دیدن صحنه های تیک های عصبی و هیجانی خود ناراحت شده بود ،همکاری خوبی در طول اجرای طرح درمان داشت .به طوری که پس از دو ماه کار تیمی و مداوم اولیاء مدرسه و والدین دانش آموز میزان بروز تیک های عصبی احسان به شدت کاهش یافت به طوری که با مشا هده ی وی در یک جلسه ی 5 دقیقه ای میزان تکرار تیک های عصبی به قرار زیر بود:

بنابراین روش الگو گیری و بازداری زدایی و حساسیت زدایی منظم در کاهش اضطراب و تیک های عصبی ناشی از آن بسیار موثربوده و در صورت ادامه ،ازتکرار رفتار نامطلوب به میزان رضایت بخشی کاسته خواهد شد. با کاهش اضطراب دانش آموز تغییرات اساسی در خط نوشتاری وی حاصل شد ،هر چند احسان خوش خط      نمی نوشت ولی مانند سابق ناخوانا نبودو نسبت به قبل تفاوت چشمگیر داشت. روانپزشک برای احسان دارو تجویز کرد و او را تحت درمان دارویی قرار داد. جهت تنفس معکوس تحت نظر گفتار درمان قرار گرفت و هم اکنون هم برنامه ی گفتار درمانی ادامه دارد .احسان در چند ماه اخیر به مدرسه علاقمند شده ،در فعالیت ها شرکت می کند ،ارتباط نسبتا"خوبی با والدینش داردو ازشدت حالات هیجانی قبل به میزان زیادی کاسته شده است. مدیریت و دبیران آموزشگاه اقدامات انجام شده را مفید و موثر ارزیابی کردند و در بازدید های کلاسی و مشاهده های غیر مستقیم از بهبودهای حاصل شده رضایت کامل داشتند.

پیشنهادات:

1-نتایج نشان می دهد که جهت کاهش رفتارهای نامطلوب و ایجاد رفتارهای مطلوب می توان از روش های تغییر رفتار و رفتاردرمانی استفاده نمود ولی موفقیت ما در برنامه منوط به انتخاب شیوه ی صحیح تغییر رفتار است.

2-هماهنگی در اجرای برنامه های تغییر رفتار و رفتار درمانی بسیار موثر است چرا که یک نفر به تنهایی نمی تواند منجر به ایجاد تغییر رفتار شود و کار بایستی به صورت تیمی و گروهی و با همکاری و هماهنگی صورت پذیرد تا نتایج مطلوب حاصل شود.

3-بهتراست در برنامه ی تغییر رفتار بیشتر از تقویت مثبت استفاده کنیم تا روش های دیگر.تجربه نشان داده موفقیت در کار از این طریق بیشتر است.

4-بهتر است در جلسات آموزش خانواده روش های اصلاح رفتار به صورت ساده و گویا برای والدین شرح داده شود تا ضمن استفاده از آنها به هنگام اجرای برنامه های درمانی به مایاری رسانند.

5-معلمان و مشاوران باید دانش آموزان را تیز بینانه مد نظر قرار دهند ،آنها را درک کرده ،مشکلاتشان را شناسایی نموده ،علت یابی کنند و در جهت رفع آن بکوشند.

6-تجربه های موفق معلمان در ارتباط با مسائل آموزشی و تربیتی دانش آموزان در اختیار سایر معلمان قرار گیرد تا در صورت مواجه شدن با موارد مشابه مورد استفاده قرار گیردو سریع تر بتوانند به راه حل اساسی دست یابند.

منبع مورد استفاده:

سیف ،علی اکبر،روانشناسی پرورشی نوین. ،انتشارات دوران،تهران،1386